آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که چرا برخی افراد ذاتا با اعتمادبهنفس به نظر میرسند، در حالی که دیگران برای احساس ارزشمندی باید بجنگند؟ این سوال که «آیا عزت نفس ارثی است یا اکتسابی؟» ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است. حقیقت این است که پاسخ، ترکیبی از هر دو است. عزت نفس شما یک شاهکار پیچیده است که هم ژنهایتان در آن نقش دارند و هم تجربیات و محیطی که در آن رشد میکنید. در این مقاله، به سفری علمی و کاربردی میرویم تا بفهمیم کدام بخش از عزت نفس ما ریشه در وراثت دارد و چگونه میتوانیم بخش اکتسابی آن را به بهترین شکل پرورش دهیم.
چه چیزی را از والدین به ارث میبریم؟ نقش ژنتیک در عزت نفس
پژوهشهای علمی، بهویژه مطالعاتی که روی دوقلوها انجام شده، نشان میدهد که ژنتیک نقش غیرقابل انکاری در میزان پایه عزت نفس ما دارد. برای مثال، تحقیقات روانشناسی به رهبری رابرت پلومین نشان داده است که حدود ۲۵ تا ۵۰ درصد از تمایلات ما در زمینه عزت نفس، ریشه در ساختار ژنتیکی ما دارد. این یعنی ممکن است برخی افراد با استعداد ذاتی برای خوشبینی، مقاومت در برابر استرس و داشتن نگاه مثبتتر به خود به دنیا بیایند. این ویژگیها مانند یک «تنظیمات اولیه» عمل میکنند که فرد را مستعد داشتن عزت نفس بالاتر میکند.
برای مثال، فرض کنید در خانوادهای هستید که بیشتر اعضای آن روحیهای آرام و اجتماعی دارند. این ویژگیها که تا حدی میتوانند ژنتیکی باشند، بستر مناسبی را برای کودک فراهم میکنند تا با دیدی مثبتتر با چالشها روبرو شود. البته این به آن معنا نیست که سرنوشت شما از پیش تعیین شده است. ژنها تنها بخشی از داستان را روایت میکنند و بخش بزرگتر و هیجانانگیزتر آن در دستان خود شماست.
چگونه زندگی عزت نفس ما را میسازد؟ بخش اکتسابی ماجرا
اینجا همان قسمتی است که شما قدرت اصلی را در اختیار دارید. بخش اکتسابی عزت نفس، آن چیزی است که از طریق تربیت، تجربیات زندگی، روابط اجتماعی و تلاشهای شخصی شکل میگیرد. از همان کودکی، بازخوردهایی که از والدین، معلمان و دوستانمان میگیریم، آجرهای اولیه بنای عزت نفس ما را میچینند. تشویق شدن برای حل یک مسئله ریاضی یا شنیدن جمله «تو میتوانی» از زبان پدربزرگ، بذرهای ارزشمندی را در ذهن ما میکارد.
کریستوفر مراک، یکی از پژوهشگران برجسته در حوزه عزت نفس، معتقد است که عزت نفس سالم از تعادل دو عنصر کلیدی به دست میآید: احساس شایستگی و احساس ارزشمندی. شایستگی از تواناییها و موفقیتهای ما در انجام کارها نشئت میگیرد و ارزشمندی به این باور برمیگردد که ما به عنوان یک انسان، صرفنظر از دستاوردهایمان، لایق عشق و احترام هستیم. این دیدگاه نشان میدهد که عزت نفس چیزی فراتر از حس خوب داشتن نسبت به خود است و باید بر پایههای واقعی و عملی بنا شود.
چرا درک این دوگانگی (ارثی و اکتسابی) مهم است؟
درک این موضوع که عزت نفس هم ریشه در ژنتیک و هم در تجربیات ما دارد، بسیار رهاییبخش است. اول از همه، اگر شما به طور طبیعی با اضطراب یا نگاه منفینگر دستوپنجه نرم میکنید، میتوانید دست از سرزنش خود بردارید. شاید بخشی از این تمایل، میراث ژنتیکی شما باشد. اما مهمتر از آن، این آگاهی به شما قدرت میدهد. شما متوجه میشوید که بخش بزرگی از عزت نفستان مانند یک عضله است که با تمرین و راهکارهای درست، قویتر و کارآمدتر میشود. پذیرش بخش ارثی به ما آرامش میدهد و تمرکز بر بخش اکتسابی، به ما انگیزه و امید میبخشد.
راهکارهای عملی برای تقویت عزت نفس اکتسابی
پس از بررسی اینکه عزت نفس ارثی است یا اکتسابی، حال میدانیم که بخش اکتسابی کاملا در کنترل ماست. بر اساس نظریه کریستوفر مراک و تحقیقات علمی، میتوان با تمرکز بر چند حوزه کلیدی، این بخش را تقویت کرد. این راهکارها به شما کمک میکنند تا احساس شایستگی و ارزشمندی را در خود پرورش دهید. برای مطالعه راهنمای جامعتر، پیشنهاد میکنیم مقاله اصلی ما درباره روشهای افزایش عزت نفس را نیز مطالعه کنید.
۱. در جستجوی شایستگی باشید: مهارتهای جدید بیاموزید
هر مهارتی که کسب میکنید، یک آجر به دیوار شایستگی شما اضافه میکند. لازم نیست این مهارت، چیزی در حد فتح قله اورست باشد. یاد گرفتن پختن یک کیک جدید، تسلط بر یک نرمافزار کامپیوتری، یا حتی یاد گرفتن چند عبارت به یک زبان خارجی، حس توانمندی شما را تقویت میکند. به جای اینکه بگویید «من در هیچ کاری خوب نیستم»، یک هدف کوچک و قابلدسترسی تعیین کنید و برای رسیدن به آن تلاش کنید. لذت بردن از نتیجه، بهترین پاداش برای عزت نفس شماست.
۲. قدرت روابط حمایتی را دستکم نگیرید
مراک بر «پذیرش توسط دیگران» به عنوان یکی از منابع اصلی عزت نفس تأکید میکند. با افرادی وقت بگذرانید که شما را همانطور که هستید میپذیرند و تشویقتان میکنند. در فرهنگ ایرانی، رفتوآمد با دوستان و فامیلهایی که حس خوبی به ما میدهند، یک منبع قدرتمند برای تقویت حس ارزشمندی است. از سوی دیگر، یاد بگیرید از روابط سمی که دائماً شما را نقد و تحقیر میکنند، فاصله بگیرید. شما حق دارید مرزهای سالمی برای روابط خود تعیین کنید.
۳. بر اساس ارزشهای خود زندگی کنید
وقتی اعمال شما با ارزشهای درونیتان همراستا باشد، نوعی هماهنگی و آرامش درونی را تجربه میکنید که مستقیماً به عزت نفس سالم منجر میشود. اگر صداقت برای شما یک ارزش است، دروغ گفتن حتی یک دروغ کوچک، میتواند حس بدی نسبت به خودتان ایجاد کند. زمانی را صرف کنید و بنویسید که چه چیزهایی در زندگی برایتان واقعاً مهم است: خانواده، کمک به دیگران، پیشرفت شغلی، معنویت؟ سپس سعی کنید تصمیمات روزمره خود را بر اساس این ارزشها بگیرید.
۴. موفقیتها و دستاوردهای خود را جشن بگیرید
ما ایرانیها گاهی در ستایش از خودمان خساست به خرج میدهیم! اما به یاد آوردن و جشن گرفتن موفقیتها، حتی کوچکترین آنها، برای مغز بسیار مفید است. یک دفترچه داشته باشید و هر شب سه اتفاق مثبتی که در طول روز برایتان افتاده یا کاری که به خوبی انجام دادهاید را یادداشت کنید. این کار به شما کمک میکند تا نگاهی منصفانهتر و مهربانانهتر به خود داشته باشید و از تمرکز صرف بر روی شکستها و اشتباهات فاصله بگیرید.
در نهایت، پاسخ به سؤال اصلی این است که عزت نفس یک هدیه کاملاً آماده نیست که از والدینمان بگیریم، بلکه بیشتر شبیه به یک بذر ارزشمند است. ژنتیک ممکن است کیفیت این بذر را تعیین کند، اما این شما هستید که با آبیاری، نور و مراقبت مداوم (یعنی تلاشهای اکتسابی)، آن را به درختی تنومند و پربار تبدیل میکنید. کلید ارزشمندی و ساختن یک عزت نفس سالم، همیشه در دستان خود شماست.
