همه ما حسرتهایی داریم؛ یک فرصت شغلی که از دست دادیم، رشتهای که دوست داشتیم اما نخواندیم، یا دوستی ارزشمندی که اجازه دادیم سرد شود. گاهی از انتخابهایی که کردهایم پشیمانیم و گاهی از کارهایی که هرگز انجام ندادیم. آن احساس سنگین و آشنای «ای کاش…» میتواند بسیار دردناک باشد. اما روانشناسان معتقدند پشیمانی میتواند یک نیروی سازنده باشد. این مقاله یک راهنمای عملی برای تبدیل پشیمانی به فرصت است و به شما نشان میدهد چگونه این احساس پیچیده را درک کرده و آن را به ابزاری برای رشد و خودشناسی تبدیل کنید تا در آینده تصمیمهای بهتری بگیرید.
پشیمانی چیست؟
پشیمانی، هم یک احساس و هم یک فرآیند فکری است. این احساس، ترکیبی از ناامیدی، غم یا سرزنش درباره کاری است که انجام دادهایم یا ندادهایم. در واقع، پشیمانی دومین احساسی است که دانشجویان در گفتگوهای روزمره خود به آن اشاره میکنند (اولین احساس عشق است). این نشان میدهد که حسرت یک بخش فراگیر و عمیق از تجربه انسانی است که میتواند سالها و حتی دههها با ما بماند.
سازنده یا ویرانگر؟ کلید تبدیل پشیمانی به فرصت
هر احساسی به دلیلی در ما تکامل یافته و پشیمانی هم از این قاعده مستثنی نیست. پشیمانی میتواند سازنده باشد اگر از آن برای تبدیل پشیمانی به فرصت استفاده کنیم، یا میتواند ویرانگر باشد و ما را در چرخه نشخوار فکری، افسردگی و خودسرزنشگری گرفتار کند.
چگونه پشیمانی سازنده به ما کمک میکند؟
پشیمانی سازنده یعنی توانایی درس گرفتن از اشتباهات گذشته برای اصلاح مسیر آینده. این نوع پشیمانی مانند یک سیستم «تصحیح خطا» عمل میکند و جوهر اصلی تبدیل پشیمانی به فرصت است. برای مثال، وقتی از جوانان خواسته میشود به آینده مالی خود در دوران بازنشستگی فکر کنند، احتمال پسانداز کردن در آنها بیشتر میشود. یا بیماری که به عواقب سکته مغزی (مانند ناتوانی در تکلم یا حرکت) فکر میکند، با احتمال بسیار بیشتری داروهای فشار خون خود را به طور منظم مصرف میکند. در فرهنگ ما، دانشآموزی را تصور کنید که از کمکاری برای کنکور سال گذشته پشیمان است؛ او میتواند از این حسرت به عنوان سوخت موتور تلاش خود برای موفقیت در سال آینده استفاده کند.
چرا پشیمانی ویرانگر خطرناک است؟
در مقابل، پشیمانی ویرانگر با خودسرزنشگری و حتی نفرت از خود مشخص میشود، نه اصلاح خود. این نوع پشیمانی یعنی بارها و بارها یک اتفاق ناخوشایند را در ذهن مرور کردن بدون آنکه آن را فرصتی برای یادگیری ببینیم. مثل این است که یک فیلم بد را مدام در ذهن خود تکرار کنیم بدون آنکه به فکر ساختن یک پایان جدید باشیم. برای مثال، فردی که در بورس سرمایهگذاری ناموفقی داشته، به جای تحلیل اشتباهات و برنامهریزی برای آینده، مدام خود را سرزنش میکند و رفتهرفته دچار انزوا و افسردگی میشود. این یعنی افتادن در دام پشیمانی ویرانگر.
حسرت کارهای کرده در برابر کارهای نکرده
یک تفاوت جالب در انواع پشیمانی وجود دارد. تحقیقات نشان میدهد که در کوتاهمدت، ما بیشتر برای کارهایی که انجام دادهایم حسرت میخوریم. این نوع حسرت، داغ و شدید است؛ مانند «پشیمانی خریدار» که بلافاصله بعد از خرید یک ماشین گرانقیمت یا بستن یک قرارداد به سراغمان میآید و با خود میگوییم: «من با خودم چه فکری کردم؟»
اما در بلندمدت، وقتی به کل زندگی خود نگاه میکنیم، بیشتر حسرت کارهایی را میخوریم که انجام ندادهایم. این حسرت، یک احساس ناخوشایند ماندگار است؛ فرصتهای از دست رفته، رشته تحصیلی که دنبال نکردیم، یا رابطهای که برای آن تلاش نکردیم. شاید در کوتاهمدت از حرف تندی که در یک بحث خانوادگی زدهاید پشیمان شوید، اما در بلندمدت، حسرت وقتی را میخورید که میتوانستید بیشتر با پدربزرگ و مادربزرگ خود بگذرانید اما این کار را نکردید.
چرا در چرخه حسرت گرفتار میشویم؟
برخی افراد بیشتر از دیگران در دام نشخوار فکری و حسرتهای فلجکننده گرفتار میشوند. دلایل اصلی این موضوع به الگوهای فکری ما برمیگردد که مانع از تبدیل پشیمانی به فرصت میشود.
تلهٔ انتظارات سفت و سخت
یکی از دلایل اصلی، داشتن انتظارات غیرمنعطف است. وقتی ما با یک ذهنیت «باید اینطور میشد» به دنیا نگاه میکنیم، هر نتیجهای که با انتظار ما مطابقت نداشته باشد، بهانهای برای حسرت و نشخوار فکری میشود. زندگی پر از فراز و نشیب است و پذیرش این واقعیت، کلید رهایی از انتظارات کمالگرایانه و حسرتهای بیپایان است.
ناتوانی در پذیرش احساسات دوگانه
بسیاری از ما فکر میکنیم برای گرفتن یک تصمیم درست، باید ۱۰۰٪ مطمئن باشیم و هیچگونه احساس متناقضی نداشته باشیم. دکتر رابرت لیهی این طرز فکر را «ذهن پاک» مینامد که در آن فرد تحمل هیچگونه شک و تردیدی را ندارد. در حالی که خود کلمه «تصمیم» در لاتین به معنای «بریدن و جدا کردن» است، یعنی شما آگاهانه یک گزینه را با تمام مزایا و معایبش انتخاب میکنید و گزینههای دیگر را کنار میگذارید. داشتن احساسات دوگانه (مثلاً تردید در مورد یک پیشنهاد ازدواج یا شغل) نشانه واقعبینی شماست، نه ضعف در تصمیمگیری.
تله هزینه هدر رفته (Sunk Cost)
تله هزینه هدر رفته یک پدیده روانشناختی قدرتمند است که همه ما آن را تجربه کردهایم. این تله یعنی ادامه دادن یک تصمیم یا مسیر اشتباه، فقط به این دلیل که زمان، پول یا انرژی زیادی برای آن صرف کردهایم. مثال کلاسیک آن، دانشجویی است که دو سال در رشتهای درس خوانده که از آن متنفر است اما میگوید: «حیف است، دو سال از عمرم را گذاشتهام!» و به آن ادامه میدهد. این در حالی است که تصمیمات ما باید بر اساس «سودمندی در آینده» گرفته شوند، نه برای توجیه «سرمایهگذاری در گذشته».
راهکارهای عملی برای رهایی از حسرت و غلبه بر پشیمانی
خبر خوب این است که میتوانیم یاد بگیریم از این چرخه خارج شویم. به جای اینکه قربانی پشیمانی باشیم، میتوانیم آن را به یک راهنمای درونی تبدیل کنیم. این راهکارها مسیر تبدیل پشیمانی به فرصت را هموار میکنند.
۱. فروتنی را تمرین کنید
فروتنی به این معنا نیست که خود را کوچک و بیارزش بدانید. بلکه یعنی بپذیرید که شما هم یک انسان هستید، اشتباه میکنید، میتوانید در مورد مسائل مختلف نظر خود را تغییر دهید و مهمتر از همه، میتوانید عذرخواهی کنید. افرادی که این ویژگی را دارند، روابط بهتر و قابل اعتمادتری میسازند، زیرا توانایی پذیرش اشتباهات و عذرخواهی، کلید ترمیم روابط انسانی است.
۲. به آینده فکر کنید، نه گذشته
وقتی در تله هزینه هدر رفته گیر کردهاید، از خودتان بپرسید: «چه توصیهای به بهترین دوستم در چنین شرایطی میکردم؟» ما معمولاً در راهنمایی دیگران برای خروج از یک موقعیت بد بسیار خوب عمل میکنیم، چون از نظر عاطفی درگیر توجیه تصمیمات گذشته آنها نیستیم. همیشه تصمیمات خود را بر اساس آنچه برای «خودِ آینده» شما بهتر است بگیرید، نه برای توجیه «خودِ گذشته».
۳. قدردانی را جایگزین مقایسه کنید
رسانههای اجتماعی ما را به مقایسه دائمی زندگی خود با ویترین پر زرق و برق زندگی دیگران تشویق میکنند. این مقایسهها منبع بیپایانی از حسرت و احساس ناکافی بودن است. یک راهکار قدرتمند برای مقابله با این موضوع، تمرین قدردانی است. این تغییر زاویه دید، حس شفقت و قدردانی را در شما بیدار میکند.
۴. از حسرت دیگران درس بگیرید
هوشمندانهترین راه برای استفاده از پشیمانی، درس گرفتن از اشتباهات و حسرتهای دیگران است. لازم نیست هر اشتباهی را خودتان تجربه کنید. با مشاهده عواقب تصمیمات دیگران، میتوانید از تکرار آن اشتباهات در زندگی خود جلوگیری کنید و مسیر هوشمندانهتری را برای تبدیل پشیمانی به فرصت انتخاب کنید.
کلام آخر
پشیمانی یک «احساس مربوط به احتمالات» است؛ این احساس بخشی اجتنابناپذیر از زندگی است، اما نباید کنترل زندگی ما را به دست بگیرد. با درک ماهیت دوگانه آن و استفاده از راهکارهای عملی، میتوانیم حسرت را از یک منبع درد و رنج، به یک قطبنمای قدرتمند برای ساختن یک زندگی معنادارتر و وفادار به ارزشهای واقعی خود تبدیل کنیم. این همان هنر تبدیل پشیمانی به فرصت است.
منبع استفاده شده برای نوشتن این مقاله، پادکست «Speaking of Psychology» از انجمن روانشناسی آمریکا (American Psychological Association) است.
عنوان این قسمت از پادکست «چگونه از حسرت درس بگیریم، با دکتر رابرت لیهی» (How to learn from regret, with Robert Leahy, PhD) است.
