تا به حال این سوال برایتان پیش آمده که چرا از شکست میترسیم و درجا میزنیم؟ چرا گاهی از انجام کارهایی که میدانیم برای رشد ما مفید است، واهمه داریم و ریسک نمیکنیم؟ این ترس از شکست میتواند شما را در جای خود میخکوب کرده و مانع رسیدن به اوج خودشکوفایی شود. شاید قصد دارید یک پروژه بزرگ را قبول کنید، اما ترس از شکست شما را فلج کرده است. یا شاید ارتقای شغلی مهمی به شما پیشنهاد شده، اما ناخودآگاه از پذیرش آن طفره میروید. علت این ترسها چیست؟ بیایید از دیدگاه روانشناسی و رویکرد شناختی-رفتاری (CBT) به این مسئله و ریشه اصلی آن بپردازیم.
کمالگرایی: ریشه اصلی ترس از شکست
یکی از اصلیترین عواملی که ما را از ریسک کردن بازمیدارد و باعث ترس از شکست میشود، کمالگرایی است. اما کمالگرایی دقیق به چه معناست؟ در تعاریف بالینی کمالگرایی، یک نکته مشترک و حیاتی وجود دارد که بیشتر پژوهشگران بر آن اتفاق نظر دارند: فرد کمالگرا، احساس ارزشمندی خود را به موفقیتها و دستاوردهایش گره زده است. یعنی اگر در موضوعی موفق نشود، دیگر احساس ارزشمندی نمیکند و به خودش میگوید «من دیگر ارزشمند نیستم». این مفهوم بسیار شبیه به «عزت نفس موفقیتمحور» است؛ جایی که فرد ارزشمندی خود را تنها به موفقیت گره میزند.
استانداردهای غیرواقعی: چرخه معیوب ترس و تعلل
افراد کمالگرا، معیارهای بسیار سطح بالا یا حتی ناممکنی را برای خود تعیین میکنند. این معیارها آنقدر سختگیرانه و دور از واقعیت هستند که دستیابی به آنها یا بسیار دشوار است یا در عمل غیرممکن. حالا فرض کنید شما با چنین معیارهای غیرواقعبینانهای قصد شروع یک پروژه را دارید. چه احساساتی را تجربه خواهید کرد؟
- اهمالکاری (Procrastination): وقتی معیارها آنقدر غیرواقعی هستند، فرد جرئت شروع کردن را به خود نمیدهد. این اهمال کاری به دلیل ترس از شکست رخ میدهد. برای مثال، برای شروع یک کسبوکار جدید، استانداردهای مالی را به قدری بالا میگذارید که از برداشتن اولین قدم هم میترسید.
- ترس شدید از شکست: این احساس مستقیم از استانداردهای غیرواقعی سرچشمه میگیرد. اگر نتوانم به این معیارها برسم، چه میشود؟ این سوال، ریشه عمیق نگرانی شماست.
ترس از قضاوت دیگران: بهانهای برای شروع نکردن
یکی از بارزترین ویژگیهای افراد کمالگرا، ترس از قضاوت دیگران و اهمیتی است که به نظر همه افراد میدهند. این ترس به رفتارهای خاصی منجر میشود که ترس از شکست را تقویت میکند:
- شروع نکردن: برای جلوگیری از قضاوت شدن، فرد ممکن است اصلا پروژه یا کاری را شروع نکند.
- شروع در لحظه آخر: یا اینکه کار را به لحظه آخر موکول میکند تا در صورت شکست، بهانهای مانند «زمان کافی نداشتم» یا «منابعم محدود بود» داشته باشد. برای مثال، دانشجویی که مطالعه را به شب امتحان موکول میکند تا اگر نمره دلخواهش را نگرفت، کمبود وقت را بهانه کند، نه ناتوانی خودش را.
بهای سنگین موفقیت: وقتی ارزشمندی شما گره میخورد
وقتی تمام وجود و ارزشمندی فرد به موفقیتش گره میخورد، چه اتفاقی میافتد؟ این گره خوردن ارزشمندی با موفقیت، ترس از شکست را به یک هیولای درونی تبدیل میکند.
فلج شدن در برابر ریسک: چرا از اشتباه کردن میترسیم؟
فردی که ارزشمندی خود را به موفقیت گره زده، هر گام برایش مانند راه رفتن بر لبه پرتگاه است. این فرد:
- بهسختی اشتباه میکند یا از اشتباهاتش درس نمیگیرد، چون هر اشتباه را یک فاجعه میبیند.
- نمیتواند رتبه پایین بودن در یک کار جدید را بپذیرد.
- با وجود اینکه سختکوش به نظر میرسد، خروجیهای قابل توجهی ندارد، چون از ترس شکست و اشتباه کردن، فلج شده و جرئت حرکت ندارد.
چرخه معیوب خودسرزنشگری پس از شکست
وقتی فرد کمالگرا اشتباهی میکند یا شکستی را تجربه میکند، به شدت درگیر خودسرزنشگری میشود. این خودسرزنشگری، باور فرد به ناتوانیاش را تقویت کرده و ترس از شکست را در آینده تشدید میکند و به او فرصت شروع دوباره را نمیدهد.
مسیر رهایی از ترس از شکست: پذیرش ذهنیت رشد
پاسخ اصلی به این سوال که چرا از شکست میترسیم و نمیتوانیم ریسک کنیم، این است که ارزشمندی خود را تنها با موفقیت گره زدهایم. برای غلبه بر ترس از شکست و کمال گرایی، باید این گره را باز کنید.
فردی که ذهنیت رشد (Growth Mindset) دارد، با جسارت وارد مسیر میشود. او اشتباه میکند، شکست را تجربه میکند و با سازوکاری دقیق از آنها یاد میگیرد. او درباره اشتباهاتش مطالعه کرده، مشورت میگیرد و فرآیند تلاش خود را بهبود میبخشد تا به موفقیتهای پایدارتری برسد. برای رهایی از این ترس و رسیدن به خودشکوفایی، به یاد داشته باشید که ارزشمندی شما فراتر از موفقیتها و شکستهایتان است.
